Glaukoma: turlari, diagnostika va davolash

Glaukoma — bu ko'ruv nervining surunkali va progressiv shikastlanishi bilan kechadigan, asta-sekin ko'rish maydonining torayishiga olib keladigan optik neyropatiyalar guruhi. Uning eng xavfli tomoni shundaki, kasallik ko'pincha uzoq vaqt davomida hech qanday belgi bermaydi: bemorning markaziy ko'rishi yaxshi bo'lgani uchun u o'zini sog'lom his qiladi, ammo periferik ko'rish bilinmasdan yo'qola boradi. Aynan shu sababli glaukoma butun dunyoda qaytmas ko'rlikning yetakchi sabablaridan biri hisoblanadi. Bo'lajak shifokor uchun glaukomaning mexanizmlarini, turlarini va davolash tamoyillarini tushunish — kasallikni o'z vaqtida aniqlash va bemorning ko'rishini saqlab qolish demakdir.

Patogenez: ko'z ichi bosimi va ko'ruv nervi

Glaukomaning markaziy xavf omili — ko'z ichi bosimining (KIB) ko'tarilishi. Ko'z ichida ressimon (siliar) tana muntazam ravishda kamera namligini, ya'ni ko'z ichi suyuqligini ishlab chiqaradi; bu suyuqlik orqa kameradan qorachiq orqali oldingi kameraga o'tadi va asosan oldingi kamera burchagidagi trabekulyar to'r hamda Shlemm kanali orqali tashqariga chiqib ketadi. Suyuqlikning ishlab chiqarilishi va chiqib ketishi o'rtasidagi muvozanat buzilganda KIB ko'tariladi.

Yuqori bosim ko'ruv nervi diski (papilla) sohasida ganglioz hujayralar aksonlariga ta'sir o'tkazib, ularning asta-sekin halok bo'lishiga olib keladi. Natijada diskda xarakterli ekskavatsiya (kosachasimon chuqurlik) chuqurlashadi va ko'ruv nervi atrofiyaga uchraydi. Shuni esda tutish kerakki, ko'ruv nervining shikastlanishi normal bosim sharoitida ham yuz berishi mumkin — bu vaskulyar (qon aylanishi) va boshqa omillar ham rol o'ynashidan dalolat beradi.

Glaukomaning asosiy turlari

Birlamchi ochiq burchakli glaukoma

Eng ko'p uchraydigan shakl. Bunda oldingi kamera burchagi ochiq qoladi, ammo trabekulyar to'r darajasida suyuqlikning chiqishi qiyinlashadi. Kasallik sekin va simptomsiz kechadi, shuning uchun u ko'pincha profilaktik ko'rik paytida tasodifan aniqlanadi. Ko'rish maydonining torayishi periferiyadan boshlanadi, shu bois bemor buni ancha kech sezadi.

Yopiq burchakli glaukoma

Bunda rangdor parda (iris) ildizi oldingi kamera burchagini to'sib qo'yadi va suyuqlikning chiqishi keskin to'xtaydi. O'tkir hujum holatida KIB juda tez va kuchli ko'tariladi — bu shoshilinch oftalmologik holat hisoblanadi. Belgilari yaqqol namoyon bo'ladi: kuchli ko'z va bosh og'rig'i, ko'rishning keskin pasayishi, yorug'lik manbai atrofida rangli halqalarni ko'rish, ko'ngil aynishi va qusish. Bunday holat zudlik bilan tibbiy yordamni talab qiladi.

Ikkilamchi va tug'ma glaukoma

Ikkilamchi glaukoma boshqa kasallik yoki holat fonida rivojlanadi: jarohat, uveit, ko'z ichidan qon ketishi, qandli diabet asoratlari (neovaskulyar glaukoma) yoki uzoq muddat kortikosteroidlar qabul qilish. Tug'ma (kongenital) glaukoma esa oldingi kamera burchagining rivojlanish nuqsoni tufayli chaqaloqlarda uchraydi — bunda ko'z hajmining kattalashishi, yorug'likdan qo'rqish (fotofobiya) va ko'z yoshlanishi kuzatiladi.

Diagnostika

Glaukoma tashxisi bironta yagona belgiga emas, balki bir nechta tekshiruvlar majmuiga asoslanadi. Asosiy tekshiruv usullari quyidagilar:

• Tonometriya — ko'z ichi bosimini o'lchash; skrining va kuzatuvning asosi.

• Oftalmoskopiya — ko'ruv nervi diskini baholash: ekskavatsiya darajasi, rang va chegaralar.

• Perimetriya — ko'rish maydonini tekshirish, periferik nuqsonlarni aniqlash uchun.

• Gonioskopiya — oldingi kamera burchagini ko'rib, ochiq yoki yopiq turini farqlash.

• Pakimetriya — shox parda qalinligini o'lchash, chunki u o'lchanadigan bosim qiymatiga ta'sir qiladi.

• Optik kogerent tomografiya (OKT) — ganglioz hujayralar qatlami va nerv tolalari qalinligini baholash.

Muhim eslatma: yagona o'lchovda aniqlangan yuqori bosim hali glaukoma tashxisini qo'yishga asos bo'lmaydi (bu oftalmogipertenziya bo'lishi mumkin), xuddi shuningdek normal bosim ham glaukomani inkor etmaydi. Tashxis bosim, ko'ruv nervi holati va ko'rish maydoni o'zgarishlarining birgalikdagi tahliliga tayanadi.

Davolash tamoyillari

Davolashning asosiy maqsadi — ko'z ichi bosimini xavfsiz darajaga tushirib, ko'ruv nervining keyingi shikastlanishini to'xtatish. Allaqachon yo'qolgan ko'rishni tiklab bo'lmaydi, shuning uchun davolash mavjud ko'rishni saqlab qolishga qaratiladi. Davolash bosqichma-bosqich olib boriladi:

1. Dori bilan davolash: KIB ni pasaytiruvchi ko'z tomchilari (prostaglandin analoglari, beta-blokatorlar, karboangidraza ingibitorlari, alfa-agonistlar va boshqalar) ko'pincha birinchi tanlov hisoblanadi.

2. Lazerli davolash: ochiq burchakli glaukomada trabekuloplastika, yopiq burchakli shaklda esa iridotomiya suyuqlik chiqishini yaxshilaydi.

3. Jarrohlik: dori va lazer yetarli natija bermaganda trabekulektomiya yoki drenaj qurilmalarini o'rnatish kabi operatsiyalar bajariladi.

O'tkir yopiq burchakli hujum alohida yondashuvni talab qiladi: bosimni tezda tushirish va ko'rishni saqlab qolish uchun shoshilinch tibbiy aralashuv zarur. Surunkali glaukomada esa bemorning davolashga uzoq muddat sodiq bo'lishi, ya'ni tomchilarni muntazam tomizib borishi natijaning hal qiluvchi omili hisoblanadi.

Glaukomada vaqt — ko'rish demakdir: erta aniqlangan kasallik nazorat ostiga olinadi, kech aniqlangani esa qaytmas ko'rlik bilan tugaydi.

Xulosa

• Glaukoma — ko'ruv nervining progressiv shikastlanishi bo'lib, ko'p hollarda ko'z ichi bosimining ko'tarilishi bilan bog'liq.

• Ochiq burchakli shakl simptomsiz kechadi, yopiq burchakli o'tkir hujum esa shoshilinch holat hisoblanadi.

• Tashxis bosim, ko'ruv nervi va ko'rish maydonining birgalikdagi baholashiga asoslanadi — bitta o'lchovning o'zi yetarli emas.

• Davolashdan maqsad — bosimni pasaytirib, mavjud ko'rishni saqlab qolish; yo'qolgan ko'rish tiklanmaydi.

• Erta aniqlash va davolashga sodiqlik — bemorning ko'rishini saqlab qolishning kalitidir.