Katarakta: sabablari, belgilari va jarrohlik davolashi

Katarakta — ko'z gavharining (lens) xiralashishi bo'lib, ko'rish qobiliyatining asta-sekin pasayishiga olib keladigan eng keng tarqalgan oftalmologik holatlardan biri. Tibbiyot talabasi va yosh shifokor uchun bu mavzu alohida ahamiyatga ega, chunki katarakta nafaqat keng uchraydi, balki to'g'ri tashxis va o'z vaqtida jarrohlik bilan ko'rishni deyarli to'liq tiklash mumkin bo'lgan davolanadigan ko'rlik sabablaridan hisoblanadi. Quyida uning sabablari, klinik belgilari va zamonaviy jarrohlik davolashini ko'rib chiqamiz.

Katarakta nima va u qanday rivojlanadi

Ko'z gavhari — qorachiq ortida joylashgan, yorug'likni to'r pardaga (retina) yo'naltiruvchi shaffof, ikki tomonlama qavariq linza. Uning shaffofligi gavhar tolalarining tartibli joylashuvi va kristallin oqsillarining bir tekis tuzilishiga bog'liq. Yosh o'tishi, oksidlovchi ta'sir yoki boshqa omillar natijasida bu oqsillar denaturatsiyaga uchrab, agregatlar hosil qiladi; oqibatda gavhar yorug'likni tarqatadi va xiralashadi. Aynan shu jarayon katarakta deb ataladi.

Anatomik turlari

Xiralashishning gavhardagi joylashuviga qarab kataraktaning bir necha asosiy morfologik turi farqlanadi:

• Yadroviy (nuklear) katarakta — gavharning markaziy yadrosida rivojlanadi; ko'pincha yaqindan ko'rishning vaqtincha yaxshilanishi ("ikkilamchi ko'rish") bilan kechadi.

• Po'stloq (kortikal) katarakta — gavhar po'stlog'ida, ko'pincha g'ildirak spitsalariga o'xshash xiralashishlar shaklida namoyon bo'ladi.

• Orqa kapsula osti (posterior subkapsulyar) katarakta — gavharning orqa qismida joylashadi, nisbatan tez rivojlanadi va yorug'likda hamda yaqindan ko'rishni ayniqsa kuchli buzadi.

Sabablari va xavf omillari

Kataraktaning etiologiyasi xilma-xil. Eng keng tarqalgani — yosh bilan bog'liq (senil) katarakta bo'lib, u tabiiy qarish jarayonining bir qismidir. Biroq boshqa ko'plab omillar ham gavharning xiralashishini tezlashtirishi mumkin.

Asosiy xavf omillari

1. Yosh — eng muhim va eng keng tarqalgan omil.

2. Qandli diabet — uglevod almashinuvining buzilishi gavhar metabolizmiga ta'sir qilib, kataraktani erta keltirib chiqaradi.

3. Travma — ko'zning kontuziyasi yoki teshib o'tuvchi jarohati travmatik kataraktaga olib kelishi mumkin.

4. Ultrabinafsha (UV) nurlanishning uzoq muddatli ta'siri.

5. Glyukokortikoidlarni uzoq vaqt qabul qilish — ayniqsa orqa kapsula osti kataraktasi bilan bog'liq.

6. Chekish va surunkali alkogol iste'moli.

7. Ba'zi tug'ma va irsiy holatlar hamda homiladorlik davridagi infeksiyalar (masalan, qizilcha) — tug'ma (kongenital) katarakta sababi bo'lishi mumkin.

Ikkilamchi katarakta

Katarakta boshqa ko'z kasalliklari (masalan, uzoq davom etgan uveit yoki yuqori darajadagi miyopiya) yoki tizimli kasalliklar fonida ham rivojlanishi mumkin. Bunday holatlar ikkilamchi (sekunder) katarakta deb yuritiladi; bunda asosiy kasallikni nazorat qilish muhim ahamiyatga ega.

Klinik belgilari va tashxis

Katarakta odatda og'riqsiz va asta-sekin rivojlanadi. Bemorlar ko'pincha ko'rishning tobora xiralashayotganidan shikoyat qiladi. Yosh shifokor uchun quyidagi belgilarni bilish zarur:

• Asta-sekin pasayib boruvchi, og'riqsiz ko'rish qobiliyati.

• Yorug'likdan ko'zning qamashishi (glare), ayniqsa kechasi qarama-qarshi keluvchi mashina chiroqlaridan.

• Ranglarning xira va sarg'ish tusda ko'rinishi.

• Yorug'lik manbalari atrofida halqalar (gardishlar) ko'rinishi.

• Ko'zoynak retseptining tez-tez o'zgarishi.

• Bitta ko'z bilan ikkilanib ko'rish (monokulyar diplopiya).

Tekshiruv usullari

Tashxis asosan klinik tarzda qo'yiladi. Ko'rish o'tkirligini tekshirish (vizometriya)dan so'ng yorituvchi chiroqli mikroskopda (slit-lamp) o'tkazilgan tekshiruv gavhar xiralashishini bevosita ko'rsatadi. Qorachiqni kengaytirib (midriaz) tekshirish xiralashishning darajasi va joylashuvini aniqroq baholash imkonini beradi. Shuningdek, to'r parda va ko'rish nervi holatini baholash uchun ko'z tubi (fundus) tekshiruvi o'tkaziladi, chunki ko'rish pasayishining boshqa sabablarini istisno qilish zarur.

Jarrohlik davolash

Kataraktaning yagona radikal davosi — jarrohlik. Dori vositalari yoki ko'zoynak gavharning xiralashishini bartaraf eta olmaydi. Jarrohlikka ko'rsatma, asosan, bemorning ko'rish qobiliyati kundalik hayot sifatini sezilarli buzgan paytda qo'yiladi; aniq vaqt har bir bemor uchun individual baholanadi.

Asosiy jarrohlik usuli

Bugungi kunda eng keng qo'llaniladigan usul — fakoemulsifikatsiya (phacoemulsification). Bunda kichik kesma orqali ultratovush yordamida xiralashgan gavhar yadrosi maydalanadi va so'rib olinadi, gavhar kapsulasi esa saqlanadi. So'ngra uning o'rniga sun'iy intraokulyar linza (IOL) o'rnatiladi. Amaliyot ko'pincha mahalliy og'riqsizlantirish ostida, kunduzgi statsionar sharoitida bajariladi.

Asoratlar va keyingi kuzatuv

Har qanday jarrohlik singari katarakta operatsiyasi ham asoratlarga ega bo'lishi mumkin: infeksiya (endoftalmit), kapsula yirtilishi, ko'z ichi bosimining oshishi yoki to'r parda shishi. Eng keng tarqalgan kechki holat — orqa kapsulaning xiralashishi bo'lib, u ko'pincha noto'g'ri tarzda "katarakta qaytadan paydo bo'ldi" deb tushuniladi; bu holat lazer (YAG-kapsulotomiya) yordamida og'riqsiz bartaraf etiladi.

Xulosa

• Katarakta — ko'z gavharining xiralashishi bo'lib, davolanadigan ko'rlikning asosiy sabablaridan biri.

• Eng keng tarqalgan turi yosh bilan bog'liq; qandli diabet, travma, glyukokortikoidlar va UV nurlanish xavfni oshiradi.

• Belgilari og'riqsiz, asta-sekin pasayuvchi ko'rish, yorug'likdan qamashish va ranglarning xiralashishidan iborat.

• Tashxis, asosan, slit-lamp tekshiruvi asosida qo'yiladi; ko'rish pasayishining boshqa sabablarini istisno qilish zarur.

• Yagona samarali davo — fakoemulsifikatsiya va sun'iy intraokulyar linza o'rnatish; o'z vaqtida bajarilsa, ko'rish deyarli to'liq tiklanadi.